Czy robiłeś przesiewowe badanie moczu?

Więcej informacji

DIAGNOSTYKA PRZEWLEKŁEJ CHOROBY NEREK

Diagnostyka przewlekłej choroby nerek opiera się na prostych i ogólnodostępnych badaniach moczu i krwi. W zakresie badań moczu możliwe jest wykonanie testów paskowych, które umożliwiają wstępne określenie obecności nieprawidłowych substancji w moczu, takich jak białko, glukoza lub ketony. Więcej informacji dostarcza wykonanie badania ogólnego moczu w specjalistycznym laboratorium diagnostycznym, zazwyczaj z porannej porcji moczu. W badaniu tym określane są szczegółowo właściwości fizyko-chemiczne moczu oraz dokonywana jest wstępna ocena stężeń nieprawidłowych substancji zawartych w moczu, a także ocena ilościowa i jakościowa osadu moczu (obecność krwinek białych, krwinek czerwonych i ich typu, kryształów, skupisk białek pod postacią tak zwanych wałeczków). Do bardziej szczegółowej analizy ilości wydalanego białka z moczem służy określenie wartości wskaźnika albumina/kreatynina (ACR) lub wskaźnika białko/kreatynina (PCR), wykonywane zazwyczaj w porannej próbce moczu. PCR, a zwłaszcza ACR są czułymi i łatwo porównywalnymi markerami uszkodzenia nerek. Określenie ilości wydalanego białka z moczem w ciągu doby (białkomocz dobowy) jest zazwyczaj wykonywane w warunkach szpitalnych.

Kolejnym badaniem diagnostycznym stosowanym w wykrywaniu chorób nerek jest ocena stężenia kreatyniny w surowicy krwi. Pomimo, że stężenie kreatyniny we krwi jest zależne od masy mięśniowej pacjenta, a sama kreatynina jest dodatkowo wydalana przez kanaliki nerkowe, pomiar jej stężenia w surowicy krwi i ocena szacowanego wskaźnika filtracji kłębuszkowej (eGFR) stanowią podstawowe i ogólnodostępne badania diagnostyczne chorób nerek. Po wstępnej ocenie stężenia kreatyniny w surowicy krwi i wartości eGFR oceniane są inne parametry związane z funkcjonowaniem nerek (gospodarka wodno-elektrolitowa, gospodarka kwasowo-zasadowa, gospodarka hormonalna). Dodatkowo, w dalszych etapach diagnostyki chorób nerek wykonywane są szczegółowe badania immunologiczne i genetyczne. Niezbędnym uzupełnieniem panelu badań laboratoryjnych są badania obrazowe, w tym badanie ultrasonograficznej jamy brzusznej, aby określić wielkość i kształt nerek. U części osób niezbędne jest wykonanie zabiegu biopsji nerki w celu pobrania fragmentu nerki do badania histopatologicznego, aby ocenić rodzaj i stopień zaawansowania uszkodzenia tego narządu.

PRZEWLEKŁA CHOROBA NEREK

Przewlekłą chorobą nerek określa się nieprawidłową budowę lub funkcję nerek, utrzymujące się co najmniej 3 miesiące. Uważa się, że schorzenie to dotyczy ponad 850 milionów osób na całym świecie, w tym około 5 milionów Polaków. Wykazano, że przewlekła choroba nerek występuje kilkukrotnie częściej niż cukrzyca, choroby nowotworowe lub choroby zakaźne. Szacuje się, że w Polsce przewlekła choroba nerek jest drugim po nadciśnieniu tętniczym przewlekłym schorzeniem. Prognozuje się, że wkrótce przewlekła choroba nerek będzie jedną z najczęstszych przyczyn zgonu na świecie. Uszkodzenie nerek zazwyczaj jest bezobjawowe lub wywołuje niespecyficzne dolegliwości, co w konsekwencji prowadzi do opóźnionego rozpoznania i leczenia choroby nerek. Do grup ryzyka wystąpienia przewlekłej choroby nerek należą między innymi osoby z cukrzycą, chorobami sercowo-naczyniowymi, wywiadem rodzinnym uszkodzenia nerek lub przyjmujące określone leki (np. niesteroidowe leki przeciwzapalne, niektóre leki onkologiczne lub antybiotyki). Jednak świadomość istnienia przewlekłej choroby nerek jest wciąż zbyt niska, i uważa się że wynosi jedynie 6 % w populacji ogólnej i 10 % w grupach ryzyka.

Uszkodzenie nerek ma ogromne znaczenie dla zdrowia i życia pacjentów. Wykazano, że obniżenie funkcji filtracyjnej nerek, oceniane za pomocą wskaźnika eGFR (szacowany wskaźnik filtracji kłębuszkowej) lub obecność albuminy w moczu (albuminuria) stanowią główne czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych oraz przedwczesnego zgonu osób z uszkodzeniem nerek. Wczesne rozpoznanie i leczenie przewlekłej choroby nerek umożliwia zahamowanie postępu choroby i zapobiega jej powikłaniom. Proste, ogólnodostępne i tanie badania krwi i moczu należą do podstawowych badań przesiewowych przewlekłej choroby nerek, których wynik decyduje o dalszej diagnostyce i leczeniu choroby nerek.

CUKRZYCA A CHOROBY NEREK

Cukrzyca stanowi obecnie jedną z głównych przyczyn przewlekłej choroby nerek, a szczególnie schyłkowej niewydolności nerek. Cukrzyca, obok nadciśnienia tętniczego jest również jednym z czynników ryzyka powikłań, w tym przedwczesnego zgonu w przebiegu przewlekłej choroby nerek.

Na podstawie patogenezy i obrazu klinicznego wyróżnia się kilka rodzajów cukrzycy. Cukrzyca typu 1 jest chorobą autoimmunologiczną, dotyczy około 10 % pacjentów, zazwyczaj osób młodych, a u jej podstaw leży niedobór lub całkowity brak wydzielania insuliny, co prowadzi do zbyt dużego stężenia glukozy we krwi (hiperglikemii). Z kolei cukrzyca typu 2 występuje znacznie częściej, szczególnie u osób starszych i z otyłością. Do jej głównych przyczyn należy niewłaściwe wydzielanie insuliny lub oporność na jej działanie (insulinooporność). Wyróżnia się również cukrzycę o znanej etiologii, hiperglikemię stwierdzoną po raz pierwszy w ciąży (cukrzyca ciążowa lub cukrzyca w ciąży), hybrydowe postaci cukrzycy oraz cukrzycę niesklasyfikowaną.

Hiperglikemia w przebiegu cukrzycy powoduje uszkodzenie kłębuszków nerkowych, a następnie pozostałych struktur nerki, co skutkuje zwiększeniem stężenia albuminy w moczu (albuminuria) oraz obniżeniem funkcji filtracyjnej nerek (wzrost stężenia kreatyniny w surowicy krwi lub spadek wskaźnika eGFR). Ze względu na odmienne przyczyny wystąpienia choroby i inne grupy pacjentów dotknięte tym schorzeniem, zaleca się, aby wykonywać badania przesiewowe w kierunku przewlekłej choroby nerek u każdego pacjenta z cukrzycą typu 2 w chwili rozpoznania choroby, a następnie co rok, natomiast u pacjentów z cukrzycą typu 1 wskazana jest ocena po 5 latach od postawienia diagnozy. Do podstawowych badań diagnostycznych uszkodzenia nerek w przebiegu cukrzycy należy badanie ogólne moczu, ocena wskaźnika albumina/kreatynina w moczu (ACR) lub wskaźnika białko/kreatynina w moczu (PCR) oraz ocena stężenia kreatyniny w surowicy krwi wraz z pomiarem eGFR. Wczesne rozpoznanie uszkodzenia nerek oraz zapewnienie prawidłowej kontroli ciśnienia tętniczego i glikemii umożliwiają skuteczne leczenie i zapobieganie postępowi przewlekłej choroby nerek w przebiegu cukrzycy.

BIAŁKOMOCZ

Białkomoczem określa się obecność białka w moczu w stężeniu powyżej określonego fizjologicznego progu wydalania białka z moczem. Oprócz białek obecnych w układzie moczowym, związanych z jego prawidłowym funkcjonowaniem, w niewielkiej ilości wydalana jest z moczem również albumina. Większość albuminy, która ulega filtracji przez kłębuszki nerkowe zostaje zwrotnie wchłonięta do krwi. Jednak w przypadku uszkodzenia nerek, a szczególnie kłębuszków nerkowych, ilość wydalanej albuminy z moczem wzrasta. Zwiększone wydalanie albuminy z moczem jest jednym z głównych czynników ryzyka schorzeń sercowo-naczyniowych i zgonu w przebiegu chorób nerek.

Obecność białka moczu nie zawsze jest związana z chorobą nerek. Przejściowo zwiększone wydalanie białka z moczem występuje w przebiegu zakażeń, w związku z wysiłkiem fizycznym, stresem lub menstruacją. Bardzo duży wpływ na wydalanie białek z moczem ma również stosowana dieta. Jednak powtarzalnie obecne białko w badaniu ogólnym moczu jest istotnym nieinwazyjnym wskaźnikiem uszkodzenia nerek oraz ważnym czynnikiem ryzyka powikłań z nim związanych. Jednym z objawów pojawienia się białkomoczu jest pienienie się moczu oraz wystąpienie obrzęków kończyn. Pomiar obecności białka w moczu wykonuje się zazwyczaj w porannej porcji moczu. Wykonanie badania moczu za pomocą testów paskowych lub szczegółowej analizy w specjalistycznym laboratorium diagnostycznym są prostymi badaniami stosowanymi we wstępnej ocenie obecności białkomoczu oraz jego nasilenia. Dodatkowo, określenie przez laboratorium wartości wskaźnika albumina/kreatynina (ACR) w porannej porcji moczu uważa się za jedno z podstawowych badań do określenia nasilenia wydalania albuminy z moczem oraz oceny ryzyka progresji choroby nerek, a zarazem do monitorowania stosowanego leczenia. W warunkach szpitalnych często wykonywanym badaniem jest również ocena ilościowa dobowego wydalania białka z moczem.     

NADCIŚNIENIE TĘTNICZE

Nadciśnienie tętnicze jest uważane za jedną z głównych przyczyn uszkodzenia nerek. Z kolei podwyższone wartości ciśnienia tętniczego, szczególnie trudne do kontroli farmakologicznej, mogą być jednym z pierwszych objawów choroby nerek. Nadciśnienie tętnicze może wystąpić między innymi w przebiegu kłębuszkowych zapaleń nerek, cukrzycowej choroby nerek, chorób cewkowo-śródmiąższowych nerek, chorób uwarunkowanych genetycznie, chorób układowych tkanki łącznej, chorób nowotworowych układu moczowego lub po zastosowaniu niektórych leków (preparaty stymulujące erytropoezę, niektóre leki immunosupresyjne, antybiotyki). Uważa się, że ponad 90 % osób z przewlekłą chorobą nerek ma dodatkowo nadciśnienie tętnicze. Do głównych przyczyn nadciśnienia tętniczego u  osób z przewlekłym uszkodzeniem nerek należy nadmierne gromadzenie wody i sodu w organizmie oraz zwiększona produkcja substancji kurczących naczynia krwionośne. Ponadto, w związku z występowaniem miażdżycy i jej zwiększonym nasileniem u osób z przewlekłą chorobą nerek, dochodzi do zwiększonej sztywności naczyń krwionośnych i odkładania soli wapniowych, szczególnie w ścianie tętnic, co zwiększa ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych.  

W leczeniu nadciśnienia tętniczego oprócz leków obniżających ciśnienie tętnicze krwi niezbędne jest ograniczenie ilości przyjmowanego sodu w diecie oraz kontrola stanu nawodnienia organizmu. Szczególnie u osób oddających zmniejszoną objętość moczu ilość przyjmowanych płynów powinna być odpowiednio ograniczona. Według zaleceń KDIGO (Kidney Disease Improving Global Outcomes) zaleca się uzyskanie wartości ≤ 120 mmHg ciśnienia skurczowego krwi za pomocą leków przeciwnadciśnieniowych, jeśli jest ono dobrze tolerowane. Brak skuteczności leczenia nadciśnienia tętniczego lub oporne na leczenie przewodnienie osób z uszkodzeniem nerek są jednymi ze wskazań do rozpoczęcia leczenia nerkozastępczego.

NIEWYDOLNOŚĆ NEREK

Niewydolnością nerek określa się końcowe stadium przewlekłej choroby nerek. Uważa się, że osoby z niewydolnością nerek nieodwracalnie utraciły 85-90 % funkcji nerek, co może bezpośrednio zagrażać ich życiu ze względu na zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej. Wśród najczęstszych objawów zgłaszanych przez pacjentów wymienia się ogólne osłabienie, nudności, utratę apetytu, niekontrolowane nadciśnienie tętnicze, uogólnione obrzęki, uczucie duszności, zaburzenia świadomości, zmniejszoną objętość wydalanego moczu. W badaniach laboratoryjnych częstym zaburzeniem jest hiperkaliemia, która skutkuje ciężkimi zaburzeniami rytmu serca, do zatrzymania akcji serca włącznie; niedokrwistość, która wymaga przetoczenia preparatów krwiopochodnych; obserwuje się wysokie stężenia mocznika i kreatyniny w surowicy krwi oraz kwasicę nieoddechową.

W najwyższym 5 stadium przewlekłej choroby nerek, gdy eGFR jest mniejszy niż 15 ml/min/1,73mkw, zazwyczaj konieczne jest rozpoczęcie terapii, która zastępuje funkcje nerek, tak zwanej terapii nerkozastępczej. Do tego rodzaju leczenia należy hemodializoterapia (‘sztuczna nerka’), dializoterapia otrzewnowa i przeszczepienie nerki. Ze względu na niespecyficzne objawy występujące u osób z przewlekłą chorobą nerek i zbyt późne rozpoznanie uszkodzenia nerek, potwierdzone wynikami badań laboratoryjnych, jedną z częstszych metod początkowego leczenia nerkozastępczego jest hemodializoterapia. Leczenie metodą hemodializ wiąże się jednak ze zwiększoną częstością powikłań, takich jak zwiększone ryzyko zakażeń lub powikłań zakrzepowo-zatorowych. Metoda leczenia dializą otrzewnową jest wykonywana w warunkach domowych, powoduje mniej powikłań sercowo-naczyniowych w porównaniu z hemodializoterapią, jednak możliwe są specyficzne zakażenia jamy brzusznej związane z tą metodą leczenia. Najbardziej zalecaną metodą leczenia nerkozastępczego jest przeszczepienie nerki, które w znaczący sposób poprawia jakość życia i wydłuża jego długość u pacjentów z przewlekłą chorobą nerek.

DIETA W PRZEWLEKŁEJ CHOROBIE NEREK

Dieta w przewlekłej chorobie nerek stanowi niezwykle ważny element jej leczenia. Wykazano, że odpowiednio przygotowana dieta zmniejsza ryzyko uszkodzenia nerek. Diety wysokobiałkowe  z podażą > 1,3 g białka/kg/dobę powodują zwiększenie ciśnienia wewnątrz kłębuszków nerkowych oraz nadmierną filtrację krwi przez kłębuszki, co prowadzi do ich trwałego uszkodzenia i nieodwracalnych zmian kanalikowo-śródmiąższowych. U osób z już rozpoznaną przewlekłą chorobą nerek, a szczególnie ze stwierdzoną albuminurią zaleca się ograniczenie podaży białka w diecie, szczególnie zwierzęcego, aby ograniczyć powstawanie produktów przemiany białek, określanych jako toksyny mocznicowe, poprawić funkcję naczyń krwionośnych, a w następstwie zmniejszyć nasilenie objawów choroby nerek. Niezwykle istotne jest również stosowanie białek pochodzenia roślinnego, ze względu na ich korzystne działanie między innymi na stan naczyń krwionośnych. Z kolei w przebiegu chorób nerek obserwuje się spadek apetytu, co grozi niedostatecznym dowozem energii i niedożywieniem białkowo-kalorycznym. Metodą ich zapobiegania jest stosowanie w diecie ketoanalogów aminokwasów, substancji które dostarczają fragmentów aminokwasów bez grup aminowych, a tym samym nie biorą udziału w produkcji toksyn mocznicowych i nie powodują niedoborów energetycznych.

Ze względu na zwiększone ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych u osób z chorobami nerek zaleca się stosowanie diety śródziemnomorskiej z pewnymi ograniczeniami dostosowanymi do zaawansowania choroby. Pacjenci z przewlekłą chorobą nerek wymagają ścisłej kontroli podaży sodu, potasu, wapnia i fosforu w diecie, co eliminuje niektóre pokarmy z ich codziennego stosowania. Nadmierne stężenie potasu we krwi (hiperkaliemia) jest jednym z najczęstszych zaburzeń elektrolitowych w przebiegu przewlekłej choroby nerek i może stanowić bezpośrednie zagrożenie życia, jeśli nie będzie odpowiednio szybko skorygowane. Dodatkowo należy brać pod uwagę wpływ stosowanych leków na stężenie wybranych jonów i ryzyko wystąpienia zaburzeń wodno-elektrolitowych. Ponadto, szczególnie u pacjentów z przewlekłą chorobą nerek zaleca się redukcję podaży sodu w diecie do < 2 g/dobę (< 5 g/dobę w przeliczeniu na chlorek sodu) w celu redukcji ryzyka sercowo-naczyniowego.

Budujemy grupę świadomych ludzi!

Podziel się informacją o projekcie, stronie informacyjnej oraz możliwości bezpłatnego badania nerek. Zadzwoń do znajomej, lub znajomego, wyślij linka do strony, polub nas na Facebooku, Instagramie i TikToku, śledź nas na Youtube. Pomóż nam osiągnąć nasz CEL!